การพัฒนากรอบการวิเคราะห์ข้อมูลชีวะอะคูสติกและความพร้อมของข้อมูลเชิงพื้นที่
เพื่อสนับสนุนการประเมินถิ่นอาศัยของโลมาอิรวดี (Orcaella brevirostris)
ในทะเลสาบสงขลาตอนบน
หน่วยงาน คณะการจัดการสิ่งแวดล้อม มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์
หัวหน้าโครงการ รศ.ดร.พลชาติ โชติการ
ผู้ร่วมวิจัย รศ.ดร.สุธินี สินุธก, ผศ.ดร.มนัสวัณฏ์ แสงศักดา, ดร.เทวฤทธิ์ สวารชร, สพ.ญ.ชญานิศ ดาวฉาย
บทสรุปข้อเสนอโครงการ
โลมาอิรวดีในทะเลสาบสงขลาเป็นประชากรย่อยขนาดเล็กที่มีความสำคัญด้านการอนุรักษ์สูงและเผชิญแรงกดดันจากการเปลี่ยนแปลงถิ่นอาศัย การทับซ้อนกับกิจกรรมประมง เสียงรบกวนจากเรือ และข้อจำกัดของระบบนิเวศลากูนน้ำตื้น อย่างไรก็ตาม ในปัจจุบันมีหน่วยงานหลักหลายหน่วยงานดำเนินงานด้านการสำรวจ การติดตาม และการจัดการข้อมูลโลมาอิรวดีอยู่แล้ว ความจำเป็นของโครงการนี้จึงไม่ได้อยู่ที่การสำรวจภาคสนามซ้ำ แต่คือการทำให้ข้อมูลจากหลายแหล่งมีมาตรฐาน ประเมินความพร้อมได้ และเชื่อมโยงกับการวิเคราะห์ถิ่นอาศัยได้อย่างเป็นระบบ
ระยะที่ 1 (phase 1) เป็นระยะประเมินความพร้อมและช่องว่างของข้อมูลหลายมิติ กิจกรรมหลักประกอบด้วยการสังเคราะห์องค์ความรู้ด้านการติดตามด้วยระบบเสียงแบบพาสซีฟ (passive acoustic monitoring; PAM) และการประเมินถิ่นอาศัย (habitat assessment) การจัดทำฐานข้อมูลการพบโลมา การประเมินความพร้อมของข้อมูลเชิงพื้นที่/สิ่งแวดล้อม/แรงกดดันจากมนุษย์ การพัฒนากรอบวิเคราะห์ข้อมูลชีวอะคูสติก (นิเวศวิทยาเสียงของสิ่งมีชีวิต) และการจัดทำกรอบการเตรียมความพร้อมข้อมูลก่อนทำแบบจำลองการกระจายตัวโดยบูรณาการข้อมูลเสียง (acoustic-informed pre-SDM readiness framework) ผลผลิตของระยะที่ 1 ได้แก่ รายงานสังเคราะห์องค์ความรู้ ฐานข้อมูลการพบโลมาพร้อม metadata และคะแนนความน่าเชื่อถือ (reliability score), การหาข้อมูล (data inventory), ตารางวิเคราะห์ความพร้อมของข้อมูล (data readiness matrix), เมทริกซ์ประเมินความร้อมสำหรับการติดตั้งระบบ PAM (PAM readiness matrix), กรอบตัวชี้วัดทางเสียง (acoustic indicator framework), แผนที่ช่องว่างของข้อมูล (data gap map), บัตรคะแนนประเมินความพร้อมก่อนสร้างแบบจำลอง SDM (pre-SDM readiness scorecard) และข้อเสนอการออกแบบการดำเนินงานระยะที่ 2 ผลผลิตดังกล่าวสามารถใช้ประโยชน์ได้ทันทีโดยหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง แม้ยังไม่ได้ดำเนินงานระยะที่ 2 และช่วยลดความซ้ำซ้อนของการเก็บข้อมูลภาคสนามกับโครงการของหน่วยงานหลัก โครงการนี้มีจุดเด่นสำคัญสามประการ ได้แก่ (1) เป็นกรอบการบูรณาการข้อมูลหลายแหล่งเข้าด้วยกันอย่างเป็นระบบ (integrated multi-source framework) ที่ยังไม่เคยมีการดำเนินการสำหรับโลมาอิรวดีในทะเลสาบสงขลา (2) ผลผลิตได้รับการออกแบบให้เป็นฐานสำหรับระบบสนับสนุนการตัดสินใจ (decision support system; DSS) ในระยะที่ 2 และ (3) เป็นการประเมินถิ่นอาศัยของโลมาอิรวดีในทะเลสาบสงขลาอย่างเป็นระบบครั้งแรก
วัตถุประสงค์
- เพื่อรวบรวมและสังเคราะห์องค์ความรู้และแนวปฏิบัติมาตรฐานด้าน passive acoustic monitoring, ชีวะอคูสติก (bioacoustics) และ habitat assessment สำหรับโลมาอิรวดีและสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมทางน้ำในระบบนิเวศน้ำตื้นหรือน้ำขุ่น
- เพื่อจัดมาตรฐาน และประเมินความน่าเชื่อถือของข้อมูลการพบโลมาอิรวดีในทะเลสาบสงขลาและพื้นที่ใกล้เคียง พร้อมจัดทำ occurrence database ที่มี metadata และ reliability score
- เพื่อประเมินความพร้อมและช่องว่างของข้อมูลหลายมิติ ได้แก่ ข้อมูลการพบโลมา ข้อมูลชีวอะคูสติก ข้อมูลเชิงพื้นที่ ข้อมูลสิ่งแวดล้อม และข้อมูลแรงกดดันจากมนุษย์ โดยใช้ข้อมูลจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องและแหล่งข้อมูลทุติยภูมิเป็นหลัก
- เพื่อพัฒนากรอบการวิเคราะห์ข้อมูลชีวอะคูสติกเชิงลึก ได้แก่ คุณลักษณะเฉพาะของคลื่นเสียง (acoustic features), ดัชนีทางชีวอะคูสติก (acoustic indicators), มตราฐานเมทาดาตา (metadata standard), ระเบียบวิธีในการกำกับข้อมูล (annotation protocol) และแนวทางการควบคุมคุณภาพ (quality control) สำหรับการประเมินถิ่นอาศัยของโลมาอิรวดี
- เพื่อจัดทำ acoustic-informed pre-SDM readiness framework, แผนที่ช่องว่างของข้อมูล (data gap map) และข้อเสนอเชิงวิธีการสำหรับการออกแบบการดำเนินงานระยะที่ 2 โดยไม่สำรวจซ้ำกับหน่วยงานหลัก
ประโยชน์ที่คาดว่าจะได้รับ
ด้านวิชาการ
ผลการวิจัยจะนำไปสู่การพัฒนาองค์ความรู้ด้านการประเมินความพร้อมของข้อมูล การจัดมาตรฐานข้อมูลการพบโลมา และการวิเคราะห์ข้อมูลชีวอะคูสติกเพื่อสนับสนุน habitat assessment ในระบบลากูนน้ำตื้น ซึ่งเป็นฐานสำคัญก่อนการสร้างแบบจำลองถิ่นอาศัยฉบับสมบูรณ์
ด้านสังคม
data gap map, PAM readiness matrix และ acoustic-informed pre-SDM readiness framework จะช่วยให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องสามารถจัดลำดับความสำคัญของข้อมูลและออกแบบการติดตามโลมาอิรวดีในระยะถัดไปได้อย่างมีเหตุผล โดยไม่ตีความผลผลิตของระยะที่ 1 เป็นเขตอนุรักษ์หรือ hotspot ขั้นสุดท้าย
ด้านนโยบาย
ข้อมูลจากโครงการจะสนับสนุนการตัดสินใจเชิงนโยบายในลักษณะข้อมูลประกอบการวางแผน ได้แก่ การลดความซ้ำซ้อนของการเก็บข้อมูล การกำหนดมาตรฐาน metadata และการออกแบบการใช้ข้อมูลร่วมกันระหว่างหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง
ด้านเศรษฐกิจ
ทะเลสาบสงขลาเป็นแหล่งทำมาหากินของชาวประมง การรักษาสมดุลระบบนิเวศ รวมถึงการดำรงอยู่ของ โลมาซึ่งเป็น flagship species จะสนับสนุนระบบนิเวศบริการ ด้านการประมงที่ชุมชนพึ่งพา