การบริหารจัดการและติดตามประเมินผลการดำเนินงานวิจัย
แผนงานอนุรักษ์โลมาอิรวดีในทะเลสาบสงขลาตอนบน
หน่วยงาน ศูนย์บริการวิชาการแห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
หัวหน้าโครงการ ศ.ดร. เผดิมศักดิ์ จารยะพันธุ์
เจ้าหน้าที่โครงการ นายเอนก โสภณ, น.ส.ปัญญฎา เมาลี, น.ส.ณิศรา ปติภัตร
ความสำคัญและที่มาของปัญหา
ทะเลสาบสงขลาเป็นพื้นที่ระบบนิเวศน้ำกร่อยที่มีความสำคัญในระดับนานาชาติ และเป็นหนึ่งในไม่กี่พื้นที่ของโลกที่ยังคงพบประชากรโลมาอิรวดี (Irrawaddy Dolphin) ซึ่งมีสถานภาพใกล้สูญพันธุ์อย่างยิ่ง (Critically Endangered; CR) โดยปัจจุบันพบว่าประชากรโลมาอิรวดีในทะเลสาบสงขลามีจำนวนลดลงอย่างมาก เหลือเพียงประมาณ 14–20 ตัว และเผชิญกับภัยคุกคามจากกิจกรรมของมนุษย์หลายประการ ทั้งการทำประมงและเครื่องมือประมงที่ไม่เหมาะสม การเสื่อมโทรมของคุณภาพน้ำ การตื้นเขินของทะเลสาบ ตลอดจนการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานขนาดใหญ่ในพื้นที่ ซึ่งล้วนส่งผลกระทบต่อถิ่นอาศัยและความอยู่รอดของโลมาอิรวดีในระยะยาว
จากสถานการณ์ดังกล่าว รัฐบาลได้ให้ความสำคัญกับการอนุรักษ์โลมาอิรวดีอย่างเป็นรูปธรรม โดยมีมติคณะรัฐมนตรีให้จัดทำและขับเคลื่อน แผนอนุรักษ์โลมาอิรวดีทะเลสาบสงขลา (พ.ศ. 2567–2576) ซึ่งเป็นแผนระยะยาวที่ครอบคลุมทั้งการวิจัย การฟื้นฟูระบบนิเวศ การลดภัยคุกคาม การเสริมสร้างเศรษฐกิจชุมชน และการบริหารจัดการเชิงนโยบายแบบบูรณาการ อย่างไรก็ตาม การดำเนินงานภายใต้แผนอนุรักษ์ดังกล่าวประกอบด้วยโครงการวิจัยและกิจกรรมจากหลายหน่วยงาน อาทิ กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช กรมประมง หน่วยงานปกครองส่วนท้องถิ่น สถาบันการศึกษา และภาคีในพื้นที่ ซึ่งมีบทบาทและภารกิจที่แตกต่างกัน
ดังนั้น ประเด็นท้าทายสำคัญของการขับเคลื่อนการอนุรักษ์โลมาอิรวดีทะเลสาบสงขลา ไม่ได้อยู่เพียงการขาดองค์ความรู้ทางวิชาการ หากแต่อยู่ที่ การประสานงานและการติดตามการดำเนินงานอย่างเป็นระบบ เพื่อให้โครงการและกิจกรรมจากหลายหน่วยงานสามารถดำเนินไปในทิศทางเดียวกัน ลดความซ้ำซ้อนของการทำงาน เชื่อมโยงข้อมูลและผลการวิจัยระหว่างกัน และสามารถตรวจสอบความก้าวหน้า ผลสัมฤทธิ์ และปัญหาอุปสรรคได้อย่างต่อเนื่อง ทั้งในระดับโครงการ ระดับพื้นที่ และระดับแผนงาน
ในบริบทดังกล่าว จึงมีความจำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องมีกลไกกลางในการทำหน้าที่ ประสานงาน ติดตาม และบริหารจัดการโครงการวิจัยและกิจกรรมที่เกี่ยวข้องกับการอนุรักษ์โลมาอิรวดีทะเลสาบสงขลา โดยทำหน้าที่เป็นศูนย์กลางการสื่อสาร การเชื่อมโยงข้อมูล การกำหนดกรอบการติดตามความก้าวหน้า และการสังเคราะห์ผลการดำเนินงานจากหลายหน่วยงาน เพื่อนำเสนอภาพรวมสถานการณ์ต่อหน่วยงานกำกับดูแลและผู้กำหนดนโยบายได้อย่างครบถ้วนและทันต่อการตัดสินใจ
ดังนั้น จึงมีความจำเป็นอย่างยิ่งที่จะเสนอให้จัดตั้งและดำเนินงานกิจกรรมบริหารจัดการโครงการวิจัยด้านโลมาอิรวดี ในลักษณะเดียวกับรูปแบบการบริหารจัดการแผนงานของสำนักงานการวิจัยแห่งชาติ (วช.) โดยเน้นบทบาทด้านการประสานงานระหว่างหน่วยงาน การติดตามความก้าวหน้าโครงการตามรอบเวลา การอำนวยความสะดวกให้เกิดการแลกเปลี่ยนข้อมูลและข้อคิดเห็นจากผู้ทรงคุณวุฒิ รวมถึงการสังเคราะห์องค์ความรู้และบทเรียนจากการดำเนินงานเชิงพื้นที่ เพื่อนำไปสู่การใช้ประโยชน์เชิงนโยบายและเชิงปฏิบัติได้อย่างมีประสิทธิภาพ และสนับสนุนการขับเคลื่อนการอนุรักษ์โลมาอิรวดีทะเลสาบสงขลาให้บรรลุเป้าหมายอย่างเป็นรูปธรรมและยั่งยืน
วัตถุประสงค์
- เพื่อบริหารจัดการ ประสานงาน ติดตามและประเมินความก้าวหน้าของโครงการวิจัยและกิจกรรมภายใต้แผนงานการขับเคลื่อนการอนุรักษ์โลมาอิรวดีทะเลสาบสงขลา
- เพื่อสนับสนุนการดําเนินงานของหน่วยงานและนักวิจัยให้เป็นไปในทิศทางเดียวกัน สอดคล้องกับเป้าหมายของโปรแกรม P24 และแผนงานการขับเคลื่อนการอนุรักษ์โลมาอิรวดีทะเลสาบสงขลา
- เพื่อสังเคราะห์องค์ความรู้จากงานวิจัยและการดําเนินงานเชิงพื้นที่ไปสู่ข้อเสนอเชิงนโยบายและแนวทางการจัดการอย่างยั่งยืน
- เพื่อจัดทำระบบติดตาม ประเมินผล และรายงานผลการดําเนินงานต่อ วช. และหน่วยงานนโยบายที่เกี่ยวข้อง
ประโยชน์ที่คาดว่าจะได้รับ
- เกิดกลไกการประสานงานและติดตามการดำเนินงานด้านการอนุรักษ์โลมาอิรวดีที่มีเอกภาพและเป็นระบบ โครงการจะทำหน้าที่เป็นศูนย์กลางในการประสานงานระหว่างหน่วยงานภาครัฐ นักวิจัย และภาคีที่เกี่ยวข้อง ทำให้การดำเนินงานภายใต้แผนอนุรักษ์โลมาอิรวดีทะเลสาบสงขลามีทิศทางเดียวกัน ลดความซ้ำซ้อนของโครงการ และเพิ่มประสิทธิภาพในการใช้ทรัพยากรและงบประมาณ
- การติดตามประเมินผลความก้าวหน้าโครงการเป็นไปอย่างต่อเนื่องและตรวจสอบได้ มีระบบและกระบวนการติดตามประเมินผลความก้าวหน้าของโครงการวิจัยและกิจกรรมตามรอบเวลาอย่างชัดเจน สามารถสะท้อนสถานการณ์จริง ปัญหา อุปสรรค และระดับความก้าวหน้าได้อย่างทันท่วงที ช่วยสนับสนุนการตัดสินใจเชิงบริหารจัดการและการปรับแผนการดำเนินงานได้อย่างเหมาะสม
- ยกระดับคุณภาพการบริหารจัดการโครงการวิจัยด้านโลมาอิรวดีและระบบนิเวศทะเลสาบสงขลาการมีผู้ทรงคุณวุฒิและคณะกรรมการเข้ามาติดตาม ตรวจสอบ และให้ข้อเสนอแนะอย่างสม่ำเสมอ จะช่วยยกระดับมาตรฐานทางวิชาการและเชิงบริหารของโครงการ ลดความเสี่ยงในการไม่บรรลุวัตถุประสงค์ และเพิ่มศักยภาพในการส่งมอบผลลัพธ์ที่มีคุณภาพ
- ได้องค์ความรู้และข้อมูลเชิงประจักษ์ที่ผ่านการสังเคราะห์เพื่อใช้ประโยชน์เชิงนโยบายและเชิงปฏิบัติ ผลการดำเนินงานและผลงานวิจัยจากหลายโครงการจะถูกบูรณาการและสังเคราะห์เป็นฐานข้อมูลและองค์ความรู้ร่วม ทำให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องสามารถใช้ข้อมูลดังกล่าวประกอบการกำหนดมาตรการอนุรักษ์ การจัดการพื้นที่ และการตัดสินใจเชิงนโยบายได้อย่างมีหลักฐานรองรับ
- เชื่อมโยงงานวิจัยไปสู่การใช้ประโยชน์ในระดับพื้นที่และระดับประเทศได้อย่างเป็นรูปธรรม
โครงการจะทำหน้าที่เป็นตัวกลางในการถ่ายทอดผลการวิจัยสู่การปฏิบัติจริงในพื้นที่ และสนับสนุนการนำองค์ความรู้ไปใช้ในการกำหนดนโยบาย แผนงาน และมาตรการด้านการอนุรักษ์โลมาอิรวดีและการบริหารจัดการทะเลสาบสงขลาในระดับประเทศ - สนับสนุนความสำเร็จของแผนอนุรักษ์โลมาอิรวดีทะเลสาบสงขลาในระยะยาว การประสานงานและติดตามอย่างเป็นระบบจะช่วยเสริมสร้างความต่อเนื่องและความยั่งยืนของการดำเนินงานภายใต้แผนอนุรักษ์ฯ เพิ่มโอกาสในการฟื้นฟูประชากรโลมาอิรวดี ระบบนิเวศ และความสมดุลระหว่างการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติกับการพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมในพื้นที่
