สถานการณ์สิ่งมีชีวิตและสัตว์น้ำรวมถึงที่เป็นแหล่งอาหารของโลมาอิรวดีในทะเลสาบสงขลาตอนบนเพื่อสนับสนุนการอนุรักษ์เชิงพื้นที่
หน่วยงาน ศูนย์วิจัยทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่งอ่าวไทยตอนล่าง
หัวหน้าโครงการ นางรัชนี ชินณพิทักษ์กุล
ผู้ร่วมวิจัย นายรัฐชัย ตั้งใจ, นายอำนวย ฤาเดช, นายทวีศักดิ์ กรีไกรนุช
บทสรุปข้อเสนอโครงการ
ทะเลสาบสงขลาเป็นระบบนิเวศน้ำกร่อย–น้ำจืดที่มีความแปรผันตามฤดูกาลและอิทธิพลของมรสุมโดยทะเลสาบสงขลาตอนบนมีลักษณะน้ำจืดเป็นหลัก ขณะที่บางช่วงเวลาและบางพื้นที่อาจได้รับอิทธิพลของน้ำกร่อยเป็นระบบนิเวศที่มีความสำคัญในระดับประเทศ ทั้งในฐานะแหล่งทรัพยากรสัตว์น้ำ แหล่งอนุบาลสัตว์น้ำวัยอ่อน และถิ่นอาศัยของโลมาอิรวดี ซึ่งเป็นสัตว์ป่าคุ้มครองและตัวชี้วัดความสมบูรณ์ของระบบนิเวศ อย่างไรก็ตาม การเปลี่ยนแปลงการใช้ประโยชน์พื้นที่ การใช้เครื่องมือประมงที่ไม่เหมาะสม และความเสื่อมโทรมของสภาพแวดล้อม ได้ส่งผลกระทบต่อความอุดมสมบูรณ์ของทรัพยากรสัตว์น้ำและเพิ่มความเสี่ยงต่อการอยู่รอดของโลมาอิรวดี จึงมีความจำเป็นเร่งด่วนในการจัดทำข้อมูลเชิงประจักษ์เพื่อสนับสนุนการบริหารจัดการทรัพยากรอย่างเป็นระบบและยั่งยืน โครงการศึกษาสถานการณ์สัตว์น้ำเพื่อสนับสนุนการอนุรักษ์โลมาอิรวดีในทะเลสาบสงขลาตอนบนมุ่งศึกษาสถานภาพและโครงสร้างชุมชนสัตว์น้ำในเขตน้ำตื้น โดยใช้การสำรวจภาคสนามด้วยวิธีลากอวนทับตลิ่ง ซึ่งเหมาะสมกับลักษณะพื้นที่และสามารถสะท้อนองค์ประกอบของทรัพยากรสัตว์น้ำที่เป็นแหล่งอาหารของโลมาอิรวดีได้อย่างมีประสิทธิภาพ การเก็บข้อมูลดำเนินการในหลายสถานี ครอบคลุมทั้งเชิงพื้นที่และเชิงฤดูกาล ควบคู่กับการศึกษาปัจจัยสภาพแวดล้อมทางกายภาพและเคมีของน้ำ เพื่อวิเคราะห์ความสัมพันธ์ระหว่างโครงสร้างชุมชนสัตว์น้ำ พื้นที่หากิน และถิ่นอาศัยของโลมาอิรวดี ผลการศึกษาจะนำไปสู่การจัดทำฐานข้อมูลทรัพยากรสัตว์น้ำที่มีความถูกต้องและเป็นปัจจุบัน สามารถใช้เป็นเครื่องมือสนับสนุนการตัดสินใจเชิงนโยบายและการบริหารจัดการเชิงพื้นที่ (area-based management) โดยเฉพาะการกำหนดเขตพื้นที่ทำการประมงที่เหมาะสม การระบุพื้นที่หากินหลักของโลมาอิรวดี การพัฒนาแนวทางลดผลกระทบจากเครื่องมือประมงที่มีความเสี่ยง และการวางแผนฟื้นฟูทรัพยากรสัตว์น้ำในระยะยาว ทั้งนี้ ข้อมูลที่ได้จะถูกนำไปใช้สนับสนุนการมีส่วนร่วมของชุมชนประมงท้องถิ่นในการกำหนดมาตรการอนุรักษ์และการใช้ประโยชน์ทรัพยากรอย่างสมดุล โครงการมีความสอดคล้องกับยุทธศาสตร์ชาติด้านการสร้างการเติบโตบนคุณภาพชีวิตที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม และแผนแม่บทการบริหารจัดการทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง โดยมุ่งเน้นการอนุรักษ์ความหลากหลายทางชีวภาพควบคู่กับการใช้ประโยชน์ทรัพยากรอย่างยั่งยืน ผลลัพธ์ของโครงการจึงไม่เพียงเป็นฐานข้อมูลทางวิชาการเท่านั้น แต่ยังเป็นกลไกสำคัญในการสนับสนุนการอนุรักษ์โลมาอิรวดี การคงอยู่ของระบบนิเวศทะเลสาบสงขลา และความมั่นคงด้านทรัพยากรของชุมชนท้องถิ่นในระยะยาว
วัตถุประสงค์
- เพื่อรวบรวม วิเคราะห์ และจัดทำฐานข้อมูลสถานการณ์สัตว์น้ำในทะเลสาบสงขลาตอนบนในปัจจุบัน เปรียบเทียบกับข้อมูลในอดีต แสดงแนวโน้มการเปลี่ยนแปลงของปริมาณและความหลากหลายของสัตว์น้ำในแหล่งน้ำ
- เพื่อพัฒนาฐานข้อมูลเชิงพื้นที่และเชิงนิเวศของสัตว์น้ำ โดยเฉพาะที่เป็นอาหารของโลมาอิรวดีในทะเลสาบสงขลาตอนบน
- เพื่อใช้ฐานข้อมูลทรัพยากรสัตว์น้ำที่ถูกต้องและเป็นปัจจุบัน ในการจัดทำนโยบายและมาตรการบริหารจัดการเชิงพื้นที่ (area-based management) ของการทำประมง การอนุรักษ์โลมาอิรวดีและระบบนิเวศทะเลสาบสงขลาตอนบน โดยมีการทดลองใช้ ติดตาม และประเมินผล
ประโยชน์ที่คาดว่าจะได้รับ
ด้านวิชาการ
ทำให้ทราบข้อมูลความหลากหลาย และความชุกชุมของสัตว์น้ำ สัตว์น้ำวัยอ่อน แพลงก์ตอนพืช แพลก์ตอนสัตว์ สัตว์หน้าดิน บริเวณทะเลสาบสงขลาตอนบน เพื่อประโยชน์ในการประเมินสัตว์น้ำที่เป็นอาหารของโลมาอิรวดี รวมถึงการบริหารจัดการ ทรัพยากรอย่างมีประสิทธิภาพให้มีความยั่งยืน ตลอดจนเผยแพร่ข้อมูลทางวิชาการเกี่ยวกับสถานการณ์สัตว์น้ำทะเลสาบสงขลา ให้กับหน่วยงาน องค์กร สถาบันการศึกษา นักวิจัยนักวิชาการ นักเรียน นักศึกษา และผู้สนใจทั่วไป
ด้านสังคม
ประชาชนบริเวณทะเลสาบได้รับรู้ข้อมูลสถานการณ์สัตว์น้ำบริเวณทะเลสาบสงขลาที่ถูกต้องรวมถึงมีพื้นที่มีแหล่งทำการประมงตามที่ถูกกำหนด ไม่กระทบต่อโลมาอิรวดี เพื่อลดความขัดแย้งและการติดเครื่องมือประมงโดยบังเอิญ รวมถึงการไม่ทำการประมงที่ผิดกฏหมาย และสามารถพัฒนาอาชีพอื่นๆ ควบคู่ไปด้วย
ด้านนโยบาย
สามารถนำข้อมูลที่ได้ไปบริหารจัดการกำหนดพื้นที่อนุรักษ์สัตว์น้ำ เขตห้ามทำการประมงด้วยเครื่องมือที่เป็นอันตราย (อวนตาห่าง อวนปลาบึก) พร้อมทั้งกำหนดบทลงโทษที่ชัดเจน รวมไปถึงแผนการฟื้นฟูความสมบูรณ์ของสัตว์น้ำ โดยมุ่งเน้นนโยบายการเพิ่มปริมาณพันธุ์สัตว์น้ำที่เป็นอาหารของโลมาอิรวดี และสามารถนำข้อมูลการศึกษาไปจัดหาแหล่งงบประมาณในการศึกษาวิจัยเพิ่มเติม
ด้านเศรษฐกิจ
การทราบถึงสถานการณ์สัตว์น้ำบริเวณทะเลสาบสงขลาตอนบน และสัตว์น้ำที่เป็นอาหารของโลมาอิรวดีนั้น ชาวประมงรอบทะเลสาบสงขลาตอนบน สามารถสร้างรายได้จากอาชีพประมงได้มากขึ้น เนื่องจากสัตว์น้ำที่เป็นอาหารของโลมา เช่น ปลาดุกทะเล ปลาตะเพียนน้ำ กุ้งก้ามกราม ก็คือสัตว์น้ำเศรษฐกิจที่ชาวประมงจับขาย ร่วมไปถึงโครงการอนุรักษ์และฟื้นฟูแหล่งอาหารของโลมา ก่อให้เกิดการจ้างงานคนในท้องถิ่น เช่น เจ้าหน้าที่อาสาสมัครเฝ้าระวัง นักวิจัยท้องถิ่น และผู้ช่วยงานเก็บข้อมูลเช่นกัน
