การประเมินขีดความสามารถเชิงพื้นที่ของทะเลสาบสงขลาตอนบน ด้วยข้อมูลประชากรและสิ่งแวดล้อม เพื่อการอนุรักษ์โลมาอิรวดี
หน่วยงาน คณะสิ่งแวดล้อม มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์
หัวหน้าโครงการ ผศ.ดร.ภาสิณี วรชนะนันท์
ผู้ร่วมวิจัย ผศ.ดร.สุชาย วรชนะนันท์, ผศ.ดร.มณช์นิศาษ์ ศรีสมวงศ์, ผศ.ดร.เณรตา ปิ่นเนตรหาญ, ผศ.ดร.ศันสนีย์ หวังวรลักษณ์, ผศ.ดร.จิตราภรณ์ ฟักโสภา, อ.ดร.เกริกไกร สงค์อินทร์
บทสรุปข้อเสนอโครงการ
โลมาอิรวดี (Orcaella brevirostris) ในทะเลสาบสงขลานับเป็นประชากรโลมาที่มีความเปราะบางสูงที่สุดกลุ่มหนึ่ง เนื่องจากมีขนาดประชากรเล็ก ถูกจำกัดอยู่ในระบบนิเวศกึ่งปิด และเผชิญแรงกดดันจากกิจกรรมของมนุษย์อย่างต่อเนื่อง ทั้งการประมง การคมนาคมทางน้ำ การเปลี่ยนแปลงคุณภาพน้ำ และการใช้ประโยชน์พื้นที่ชายฝั่งและลุ่มน้ำโดยรอบ แม้จะมีมาตรการอนุรักษ์ในระดับพื้นที่มาอย่างต่อเนื่อง แต่จำนวนประชากรโลมาอิรวดียังคงมีแนวโน้มลดลง สะท้อนให้เห็นถึงข้อจำกัดเชิงโครงสร้างของระบบนิเวศที่อาจไม่สามารถรองรับการดำรงชีวิตและการฟื้นฟูประชากรได้อย่างเพียงพอ
โครงการวิจัยนี้มีเป้าหมายเพื่อสร้างองค์ความรู้เกี่ยวกับความสัมพันธ์ระหว่างปัจจัยเชิงนิเวศ สภาพแวดล้อม และกิจกรรมมนุษย์ กับการดำรงชีวิตและศักยภาพการฟื้นฟูประชากรโลมาอิรวดีในทะเลสาบสงขลา โดยใช้แนวคิด “ขีดความสามารถในการรองรับของระบบนิเวศ” (carrying capacity) เป็นกรอบหลักในการวิเคราะห์ เพื่อให้ได้ข้อมูลที่สามารถนำไปใช้สนับสนุนการจัดการและกำหนดนโยบายการอนุรักษ์อย่างมีประสิทธิภาพและยั่งยืน
การดำเนินงานวิจัยจะเริ่มจากการวิเคราะห์ปัจจัยเชิงนิเวศและสิ่งแวดล้อมที่มีอิทธิพลต่อการดำรงชีวิตของโลมาอิรวดี โดยครอบคลุมปัจจัยสิ่งแวดล้อม เช่น คุณภาพน้ำ ความลึก ลักษณะถิ่นอาศัย และความอุดมสมบูรณ์ของแหล่งอาหาร รวมถึงความสัมพันธ์เชิงพื้นที่ระหว่างปัจจัยเหล่านี้กับรูปแบบการพบเห็น และการใช้พื้นที่ของโลมา ข้อมูลดังกล่าวจะช่วยอธิบายบทบาทขององค์ประกอบทางกายภาพและชีวภาพของระบบนิเวศที่เอื้อต่อหรือจำกัดการดำรงชีวิตของโลมาอิรวดีในบริบทเฉพาะของทะเลสาบสงขลา
จากนั้น โครงการจะประเมินขีดความสามารถในการรองรับของระบบนิเวศทะเลสาบสงขลาต่อประชากรโลมาอิรวดีภายใต้สภาพแวดล้อมและแรงกดดันจากกิจกรรมมนุษย์ในปัจจุบัน โดยบูรณาการข้อมูลด้านประชากรโลมา คุณภาพถิ่นอาศัย ทรัพยากรอาหาร และกิจกรรมมนุษย์ที่เกี่ยวข้อง การประเมินดังกล่าวจะช่วยระบุระดับประชากรที่ระบบนิเวศสามารถรองรับได้อย่างเหมาะสม รวมถึงสะท้อนให้เห็นถึงช่องว่างระหว่างศักยภาพของระบบนิเวศกับสภาพการใช้ประโยชน์พื้นที่ในปัจจุบัน
โครงการยังมุ่งเน้นการระบุข้อจำกัดหลัก (limiting factors) ที่ส่งผลต่อศักยภาพการฟื้นฟูประชากรโลมาอิรวดี ไม่ว่าจะเป็นข้อจำกัดด้านคุณภาพถิ่นอาศัย ความอุดมสมบูรณ์ของแหล่งอาหาร ความเสี่ยงจากเครื่องมือประมง หรือการรบกวนจากกิจกรรมมนุษย์ การทำความเข้าใจปัจจัยจำกัดเหล่านี้จะช่วยให้สามารถกำหนดลำดับความสำคัญของมาตรการอนุรักษ์ และชี้เป้าจุดวิกฤตที่ควรได้รับการจัดการอย่างเร่งด่วน
ผลลัพธ์จากการวิเคราะห์ทั้งหมดจะถูกนำไปสังเคราะห์เพื่อเสนอแนวทางเชิงนโยบายและมาตรการจัดการพื้นที่ที่สามารถเพิ่มขีดความสามารถของระบบนิเวศทะเลสาบสงขลา และสนับสนุนการอนุรักษ์โลมาอิรวดีอย่างยั่งยืน แนวทางดังกล่าวอาจครอบคลุมการจัดการพื้นที่ถิ่นอาศัยสำคัญ การลดแรงกดดันจากกิจกรรมมนุษย์ การปรับรูปแบบการใช้เครื่องมือประมง และการบูรณาการการอนุรักษ์โลมาเข้ากับการจัดการทรัพยากรทางน้ำในระดับพื้นที่และนโยบาย
โครงการวิจัยนี้จึงทำหน้าที่เป็นสะพานเชื่อมระหว่างองค์ความรู้ทางวิทยาศาสตร์กับการจัดการเชิงนโยบาย ช่วยยกระดับความเข้าใจเกี่ยวกับขีดความสามารถในการรองรับของระบบนิเวศทะเลสาบสงขลาต่อโลมาอิรวดี และสนับสนุนการวางแผนอนุรักษ์ที่ตั้งอยู่บนหลักฐานเชิงประจักษ์ เพื่อให้การฟื้นฟูประชากรโลมาอิรวดีเกิดขึ้นได้อย่างเป็นรูปธรรมและยั่งยืนในระยะยาว
วัตถุประสงค์
- เพื่อวิเคราะห์ปัจจัยเชิงนิเวศและสิ่งแวดล้อมที่มีอิทธิพลต่อการดำรงชีวิตของโลมาอิรวดี ได้แก่ คุณภาพน้ำ ความลึก ลักษณะถิ่นอาศัย และความอุดมสมบูรณ์ของแหล่งอาหาร
- เพื่อประเมินขีดความสามารถในการรองรับของระบบนิเวศทะเลสาบสงขลาต่อประชากรโลมาอิรวดีภายใต้สภาพแวดล้อมและแรงกดดันจากกิจกรรมมนุษย์ในปัจจุบัน
- เพื่อระบุข้อจำกัดหลัก (limiting factors) ที่ส่งผลต่อศักยภาพการฟื้นฟูประชากรโลมาอิรวดี
- เพื่อเสนอแนวทางเชิงนโยบายและมาตรการจัดการพื้นที่เพื่อสนับสนุนการอนุรักษ์โลมาอิรวดีอย่างยั่งยืน
ประโยชน์ที่คาดว่าจะได้รับ
ด้านวิชาการ
องค์ความรู้ใหม่ด้านการประเมินขีดความสามารถในการรองรับของระบบนิเวศต่อโลมาอิรวดี ซึ่งเป็นชนิดพันธุ์หายากและมีถิ่นอาศัยเฉพาะ ผลการวิจัยจะพัฒนากรอบวิธีการประเมิน Carrying Capacity แบบบูรณาการที่ครอบคลุมมิติทางกายภาพ นิเวศวิทยา สังคม เศรษฐกิจ และพฤติกรรม ซึ่งสามารถประยุกต์ใช้กับพื้นที่ชุ่มน้ำและแหล่งน้ำปิดอื่น ๆ ทั้งในประเทศไทยและต่างประเทศ นอกจากนี้ ข้อมูลเชิงพื้นที่และเชิงเวลาเกี่ยวกับคุณภาพน้ำ ถิ่นอาศัย ทรัพยากรอาหาร และพฤติกรรมของโลมาอิรวดีจะเป็นฐานข้อมูลสำคัญสำหรับการต่อยอดงานวิจัยในอนาคต รวมถึงการพัฒนานักวิจัยและบุคลากรด้านวิทยาศาสตร์ทางทะเลและสิ่งแวดล้อม
ด้านสังคม
ผลการวิจัยจะช่วยเสริมสร้างความเข้าใจและการตระหนักรู้ของชุมชนท้องถิ่นและสังคมในวงกว้างเกี่ยวกับความสำคัญของโลมาอิรวดีและระบบนิเวศทะเลสาบสงขลา กระบวนการมีส่วนร่วมของผู้มีส่วนได้ส่วนเสียจะช่วยลดความขัดแย้งระหว่างการอนุรักษ์กับการใช้ประโยชน์ทรัพยากร และส่งเสริมการอยู่ร่วมกันอย่างสมดุลระหว่างคนกับโลมาในระยะยาว ชุมชนสามารถใช้ผลการวิจัยเป็นเครื่องมือในการเฝ้าระวังทรัพยากรและมีบทบาทในการอนุรักษ์มากขึ้น ส่งผลให้เกิดความเข้มแข็งของเครือข่ายชุมชนและการจัดการทรัพยากรร่วมกันอย่างยั่งยืน
ด้านนโยบาย
นำไปใช้สนับสนุนการกำหนดนโยบายและมาตรการจัดการพื้นที่อย่างเป็นระบบ ทั้งในระดับท้องถิ่น จังหวัด และระดับชาติ ผลการวิจัยจะช่วยให้หน่วยงานรัฐสามารถกำหนดเขตคุ้มครอง มาตรการควบคุมกิจกรรมมนุษย์ และแนวทางฟื้นฟูถิ่นอาศัยของโลมาอิรวดีได้อย่างเหมาะสมและมีประสิทธิภาพมากขึ้น นอกจากนี้ ข้อมูลและข้อเสนอเชิงนโยบายจากโครงการสามารถเชื่อมโยงกับพันธกรณีด้านการอนุรักษ์ความหลากหลายทางชีวภาพและการพัฒนาที่ยั่งยืนในระดับประเทศและระดับนานาชาติ
ด้านเศรษฐกิจ
สนับสนุนการใช้ประโยชน์ทรัพยากรอย่างสมดุล ลดต้นทุนทางสิ่งแวดล้อมและความเสี่ยงจากการเสื่อมโทรมของระบบนิเวศทะเลสาบสงขลา การอนุรักษ์โลมาอิรวดีและการฟื้นฟูระบบนิเวศจะช่วยคงความอุดมสมบูรณ์ของทรัพยากรประมง ซึ่งเป็นฐานเศรษฐกิจสำคัญของชุมชนในพื้นที่ อีกทั้งยังสามารถต่อยอดไปสู่กิจกรรมเศรษฐกิจสีเขียว เช่น การท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์ที่เหมาะสม สร้างรายได้เสริมให้ชุมชน โดยไม่เพิ่มแรงกดดันต่อระบบนิเวศและประชากรโลมาอิรวดี
