สภาวะเศรษฐกิจและสังคมของชาวประมงรอบทะเลสาบสงขลาตอนบน ปี 2569

หน่วยงาน                ศูนย์วิจัยและพัฒนาเทคโนโลยีและนวัตกรรมสัตว์น้ำชายฝั่ง กองวิจัยและพัฒนาการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำชายฝั่ง
หัวหน้าโครงการ      นายนิคม ละอองศิริวงศ์
ผู้ร่วมวิจัย                นางกฤษณา   องอาจ, นายนิธิพล บุญนิธิ, น.ส.มะลิวัลย์ สุวรรณโณ, ผศ. ดร. สุภฎา คีรีรัฐนิคม, นางลักขณา  ละอองศิริวงศ์, ดร. สุพัฒน์ คงพ่วง

บทสรุปข้อเสนอโครงการ

ทะเลสาบสงขลาตอนบนเป็นหนึ่งในทะเลสาบที่สำคัญของประเทศและภูมิภาค เป็นระบบนิเวศน์ที่มีความหลากหลายของสิ่งมีชีวิตทรัพยากรธรรมชาติ แหล่งอาศัยของโลมาอิรวดีซึ่งเป็นสัตว์ใกล้สูญพันธุ์ เป็นพื้นที่ ๆ มีความหลากหลายทางชีววิทยา เป็นแหล่งรองรับน้ำของชุมชนและพื้นที่โดยรอบ และเป็นแหล่งทรัพยากรประมงน้ำจืดที่หล่อเลี้ยงครัวเรือนประมงกว่า 2,000 ครัวเรือน การอนุรักษ์โลมาอิรวดี ซึ่งเป็นสัตว์น้ำที่อยู่บนยอดพีระมิดของผู้บริโภคในระบบนิเวศทางน้ำ ต้องทำควบคู่ไปกับการอนุรักษ์ทรัพยากรประมงและทรัพยากรทางน้ำ
โดยการมีส่วนร่วมของชุมชนในท้องถิ่น โดยเฉพาะชุมชนประมงชายฝั่งซึ่งมีความเกี่ยวข้องทั้งทางตรงและทางอ้อมต่อการคงอยู่ของทรัพยากรประมงและโลมาอิรวดี เนื่องจากมีหลายปัจจัยที่แรงกดดันซึ่งมาจากกิจกรรมของชุมชน ได้แก่ การทำประมงเกินขนาด การทำลายแหล่งอาศัยของสัตว์น้ำและโลมา มลพิษทางน้ำ เป็นต้น สถานะภาพทางสังคม-เศรษฐกิจและความเปราะบางทางเศรษฐกิจของชุมชนประมงชายฝั่ง เป็นหนึ่งในประเด็นท้าทายและมีส่วนสำคัญต่อความสำเร็จในการอนุรักษ์โลมาอิรวดี การอนุรักษ์โลมาอิรวดีมีความสัมพันธ์กับการจัดการทรัพยากรประมงและและความยั่งยืนของครัวเรือนและชุมชนชาวประมงในพื้นที่ทะเลสาบสงขลาตอนบน โดยการพัฒนากิจกรรมที่ยั่งยืนร่วมกับการอนุรักษ์ทรัพยากรทางทะเลและการเสริมสร้างอาชีพให้กับชุมชน โครงการนี้จะส่งเสริมการทำงานร่วมกันระหว่างภาครัฐ ภาคธุรกิจ และชุมชนท้องถิ่น เพื่อให้เกิดผลลัพธ์ที่เป็นรูปธรรมในด้านการอนุรักษ์และเศรษฐกิจของชุมชน 

การวิจัยนี้มุ่งเน้นการศึกษาสภาวะเศรษฐกิจและสังคมของชุมชนชาวประมงรอบทะเลสาบสงขลาตอนบน ใช้วิธีการสำรวจภาคสนามจากครัวเรือนชาวประมงในจังหวัดสงขลาและจังหวัดพัทลุง โดยมีระยะเวลาดำเนินการ 1 ปี เพื่อนำเสนอข้อมูลพื้นฐานที่สำคัญ ได้แก่ ข้อมูลพื้นฐานของครัวเรือนประมง แหล่งรายได้ของครัวเรือนประมง เครื่องมือทำประมง การลงแรงทำประมง ต้นทุน-รายรับจากการทำประมง ระดับการพึ่งพาทรัพยากรประมง อาชีพเสริมและอาชีพทางเลือกที่ชุมชนต้องการ การมีส่วนร่วมในการอนุรักษ์ทรัพยากรประมงและโลมาอิรวดีการรับรู้ด้านการอนุรักษ์และผลกระทบจากการอนุรักษ์โลมาอิรวดีต่อครัวเรือนประมง เป็นต้น สารสนเทศดังกล่าว มีความจำเป็นสำหรับการออกแบบแนวทางการอนุรักษ์โลมาอิรวดี การจัดการทรัพยากรประมงที่สอดคล้องกับวิถีชีวิตของชาวประมงพื้นบ้าน การกำหนดแนวทางและกิจกรรมในระยะสั้น ระยะปานกลาง และระยะยาว ของภาคส่วนที่เกี่ยวข้อง เพื่อให้กิจกรรมการอนุรักษ์ ตัวทรัพยากรและวิถีชีวิตของชุมชนประมง คงอยู่และดำเนินไปด้วยกันอย่างยั่งยืนในระยะยาว ผลการศึกษาครั้งนี้สามารถใช้เป็นข้อมูลพื้นฐาน ประกอบการติดตามและประเมินผลการเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจและสังคมของชาวประมงพื้นบ้าน ตามแผนอนุรักษ์โลมาอิรวดีทะเลสาบสงขลา 10 ปี (พ.ศ. 2567 - 2576) เมื่อกิจกรรมจากการอนุรักษ์ คุ้มครอง และขยายพันธุ์โลมาอิรวดี รวมถึงการฟื้นฟูสภาพแวดล้อมในบริเวณทะเลสาบสงขลาตอนบน เมื่อได้ดำเนินการไปแล้วระยะหนึ่ง (Ongoing evaluation) หรือกระทั่งเมื่อสิ้นสุดระยะเวลาตามแผนงานข้างต้น (Ex-post evaluation)

วัตถุประสงค์

1. เพื่อศึกษาสภาวะเศรษฐกิจและสังคมของชาวประมงรอบทะเลสาบสงขลาตอนบนสำหรับใช้เป็นฐานข้อมูลของครัวเรือนประมงที่นำไปสู่การกำหนดแผนการดำเนินงานที่ส่งเสริมการอนุรักษ์โลมาอิรวดี
2. เพื่อเปรียบเทียบข้อมูลด้านเศรษฐกิจและสังคมบางประการของชาวประมงรอบทะเลสาบสงขลาตอนบนกับข้อมูลเมื่อปี 2567
3. เพื่อศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างปัจจัยพื้นฐานด้านเศรษฐกิจและสังคมของชาวประมงกับการอนุรักษ์โลมาอิรวดีในทะเลสาบสงขลาตอนบน

ประโยชน์ที่คาดว่าจะได้รับ

ด้านวิชาการ

บทความวิจัย จำนวน 1 บทความ

 ด้านสังคม

เชิงสาธารณะ
มีฐานข้อมูลสังคม-เศรษฐกิจของครัวเรือนชาวประมงในปี 2569 ครอบคลุม 68 หมู่บ้านใน 15 ตำบลของ 7 อำเภอ (ทั้งจังหวัดสงขลาและพัทลุง) ซึ่งจะเป็นชุดข้อมูลสำคัญที่สามารถใช้ต่อยอดในงานวิจัยเชิงพื้นที่อื่น ๆ และเป็นเครื่องมือวางแผนเชิงนโยบาย

เชิงชุมชนและพื้นที่
เกิดการพัฒนาองค์ความรู้ผ่านการมีส่วนร่วมในกระบวนการสำรวจตอบแบบสอบถาม และการประชุมแลกเปลี่ยนความคิดเห็นเกี่ยวกับการอนุรักษ์โลมาอิรวดีและการพัฒนาคุณภาพชีวิต และข้อมูลเชิงลึกที่สามารถนำไปใช้ในกระบวนการวางแผนพัฒนาพื้นที่และการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติอย่างยั่งยืน

เชิงสิ่งแวดล้อม
เกิดความตระหนักเกี่ยวกับการอนุรักษ์โลมาอิรวดีและการอนุรักษ์ทรัพยากรประมงครอบคลุมทั้งชาวประมง ชาวประมงรุ่นเยาว์ และกลุ่มสตรี อีกทั้งยังสร้างความมั่นคงและยั่งยืนให้กับระบบนิเวศของทะเลสาบสงขลาตอนบน

ด้านนโยบาย

ข้อมูลที่ได้สามารถใช้ประกอบในการวางแผน/กำหนดนโยบายในการพัฒนาเพื่อยกระดับรายได้และคุณภาพชีวิตของชาวประมงและชุมชนในพื้นที่รอบทะเลสาบสงขลาตอนบน รวมถึงเพื่ออนุรักษ์โลมาอิรวดี

ด้านเศรษฐกิจ

พัฒนาระบบวิเคราะห์ต้นทุน-ผลตอบแทนของการทำประมงในพื้นที่ทะเลสาบสงขลาตอนบนเพื่อใช้ในการประเมินความยั่งยืนของอาชีพประมงในพื้นที่อนุรักษ์