รูปแบบและพื้นที่ทำซั้งบ้านปลาที่เหมาะสมในการบริหารจัดการทรัพยากรประมงรอบทะเลสาบสงขลาตอนบนที่เกื้อหนุนต่อการอนุรักษ์โลมาอิรวดีทะเลสาบสงขลา

หน่วยงาน                กรมประมง
หัวหน้าโครงการ      นายภูษิต จันทร์เพชร
ผู้ร่วมวิจัย                นายนิรันดร์ อุบลสุวรรณ, น.ส.ธันยพร อจลวิชกุล, ผศ.ดร.เตือนตา ร่าหมาน, ผศ.ดร.พีรนาฏ คิดดี, น.ส.วิจิตรา อมรวิริยะชัย, ดร.ปรียาลักษณ์ โคหนองบัว, อ.ดร. อารีรักษ์ นิลสาย, น.ส.เบญจวรรณ เพ็งหนู

บทสรุปข้อเสนอโครงการ

ลุ่มน้ำทะเลสาบสงขลาเป็นระบบนิเวศเฉพาะของประเทศไทยที่ประกอบด้วย น้ำจืด น้ำกร่อย และน้ำเค็มที่เชื่อมต่อถึงกัน ครอบคลุมพื้นที่กว่า 1,000 ตารางกิโลเมตร และเป็นแหล่งอาศัยของสัตว์น้ำมากกว่า 400 ชนิด รวมถึงโลมาอิรวดี (Orcaella brevirostris) ซึ่งเป็นสัตว์น้ำใกล้สูญพันธุ์ในระดับโลก ระบบนิเวศดังกล่าวมีความสำคัญทั้งในมิตินิเวศ เศรษฐกิจ และสังคม โดยมีชุมชนประมงพื้นบ้านกว่า 11,000 ครัวเรือนที่พึ่งพาทรัพยากรสัตว์น้ำเป็นฐานการดำรงชีพ อย่างไรก็ตาม การเสื่อมโทรมของระบบนิเวศจากการใช้เครื่องมือประมงผิดกฎหมาย การพัฒนาเมือง และการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ได้ส่งผลกระทบต่อความอุดมสมบูรณ์ของทรัพยากร และทำให้ประชากรโลมาอิรวดีในทะเลสาบสงขลาลดลงเหลือเพียงประมาณ 14 – 20 ตัว ซึ่งสะท้อนถึงความไม่สมดุลของระบบนิเวศและความเปราะบางของระบบประมงโดยรวม

โครงการ “ศึกษารูปแบบและพื้นที่การทำบ้านปลาอย่างเหมาะสมเพื่อการบริหารจัดการประมงโดยการมีส่วนร่วมในการคุ้มครองโลมาอิรวดี” มีเป้าหมายเพื่อพัฒนารูปแบบการบริหารจัดการทรัพยากรประมงอย่างยั่งยืนโดยมีชุมชนเป็นศูนย์กลาง ผ่านการศึกษารูปแบบ กลไก และกระบวนการจัดการทรัพยากรประมงในพื้นที่ต้นแบบรอบทะเลสาบสงขลา โดยมุ่งประเมินผลของการดำเนินงาน “บ้านปลา” และ “เขตอนุรักษ์” ต่อความอุดมสมบูรณ์ของทรัพยากรสัตว์น้ำ การใช้ประโยชน์พื้นที่ประมงอย่างเหมาะสม และการเสริมสร้างศักยภาพการจัดการของชุมชน ซึ่งเป็นกลไกสำคัญที่เอื้อต่อการลดแรงกดดันจากกิจกรรมประมงต่อโลมาอิรวดีในระยะยาว โครงการใช้กรอบแนวคิดหลัก 3 ประการ ได้แก่ การจัดการทรัพยากรโดยชุมชน (Community-Based Resource Management: CBRM) การจัดการประมงเชิงระบบนิเวศ (Ecosystem-Based Fisheries Management: EBFM) และการเรียนรู้และสร้างจิตสำนึกด้านการอนุรักษ์ (environmental learning) ดำเนินการในชุมชนต้นแบบจำนวน 10 แห่ง ครอบคลุมพื้นที่จังหวัดสงขลาและพัทลุง โดยกิจกรรมสำคัญประกอบด้วย การจัดเวทีมีส่วนร่วมของชุมชน การสำรวจและจัดทำฐานข้อมูลทรัพยากร การสร้างและจัดการบ้านปลาและเขตอนุรักษ์โดยชุมชนและการสังเคราะห์องค์ความรู้เพื่อพัฒนาแบบจำลองการจัดการทรัพยากรประมงเชิงบูรณาการ 

ผลลัพธ์ที่คาดว่าจะได้รับจากโครงการ ได้แก่ แบบจำลองการจัดการทรัพยากรประมงโดยชุมชนที่ยั่งยืน (community-based sustainable fisheries model) คู่มือการจัดการบ้านปลาและเขตอนุรักษ์ที่เหมาะสมกับบริบทพื้นที่ เครือข่ายชุมชนผู้พิทักษ์ทะเลสาบสงขลาจำนวน 10 ชุมชน ฐานข้อมูลทรัพยากรสัตว์น้ำและแนวทางการจัดการเชิงพื้นที่ การเพิ่มชนิดพันธุ์และความหลากหลายทางชีวภาพในพื้นที่ฟื้นฟู ตลอดจนการยกระดับรายได้และคุณภาพชีวิตของชุมชนประมงพื้นบ้าน ทั้งนี้ ผลของการดำเนินงานดังกล่าวจะสนับสนุนการฟื้นฟูสมดุลของระบบนิเวศและการคุ้มครองโลมาอิรวดีในระยะยาว โครงการนี้สอดคล้องกับยุทธศาสตร์การวิจัยแห่งชาติด้านการจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม และเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน (Sustainable Development Goals: SDGs) โดยเฉพาะเป้าหมายที่ 14 “Life below water” และเป้าหมายที่ 15 “Life on land” ผ่านการบูรณาการการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติเข้ากับการพัฒนาเศรษฐกิจฐานทรัพยากรในระดับชุมชนอย่างสมดุลและยั่งยืน

วัตถุประสงค์

1. เพื่อศึกษารูปแบบบ้านปลาที่เหมาะสมกับบริบทชุมชนในพื้นที่ทะเลสาบสงขลาตอนบน
2. เพื่อประเมินความเหมาะสมของพื้นที่ในการทำบ้านปลาและเขตอนุรักษ์ที่กำหนดในทะเลสาบสงขลาตอนบน
3. เพื่อประเมินผลของการทำบ้านปลาและเขตอนุรักษ์ต่อทรัพยากรสัตว์น้ำรวมถึงรูปแบบการใช้ประโยชน์พื้นที่ในทะเลสาบสงขลาตอนบน
4. เพื่อเสริมสร้างจิตสำนึก ความตระหนัก และความเป็นเจ้าของในการดูแลทรัพยากรประมงและคุ้มครองโลมาอิรวดีในพื้นที

ประโยชน์ที่คาดว่าจะได้รับ

ด้านวิชาการ

ได้องค์ความรู้เชิงระบบเกี่ยวกับรูปแบบที่เหมาะสมในการจัดการทรัพยากรประมงโดยชุมชนที่มีความสัมพันธ์ต่อการดำรงอยู่ของโลมาอิรวดีในทะเลสาบสงขลา โดยเป็นการอนุรักษ์และการจัดการทรัพยากรที่ส่งเสริม ฟื้นฟูระบบนิเวศให้มีความเหมาะสมกับทั้งดลมาอิรวดีและวิถีประมงพื้นบ้านรอบทะเลสาบสงขลา ซึ่งสามารถนำไปใช้ในการวิเคราะห์นโยบายและการวางแผนพื้นที่เชิงอนุรักษ์

 ด้านสังคม

เชิงสาธารณะ
เกิดความตระหนักรู้ของประชาชนทั่วไปต่อการอนุรักษ์และการใช้ทรัพยากรประมง

เชิงชุมชนและพื้นที่
ชุมชนประมง 30 แห่งมีศักยภาพในการจัดทำแผนอนุรักษ์และการใช้ทรัพยากรประมงที่เหมาะสม

เชิงสิ่งแวดล้อม
เพิ่มอัตราการอยู่รอดของของโลมาอิรวดีในประเทศไทยด้วยการฟื้นฟูระบบนิเวศและเพิ่มอาหารในห่วงโซ่อาหารของโลมาอิรวดี

ด้านนโยบาย

ข้อมูลและผลการศึกษาใช้ประกอบการกำหนดนโยบายของกรมประมง กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง และหน่วยงานในพื้นที่ สนับสนุนการขับเคลื่อนยุทธศาสตร์ประเทศด้านการจัดการทรัพยากรในมิติของเศรษฐกิจฐานรากและการอนุรักษ์สัตว์น้ำหายาก

ด้านเศรษฐกิจ

- ความหลากหลายและปริมาณของชนิดสัตว์น้ำในทะเลสาบสงขลาตอนบนเพิ่มขึ้น สำหรับการประกอบอาชีพของชาวประมงและเป็นแหล่งอาหารของโลมาอิรวดี
- ครัวเรือนประมงในพื้นที่โครงการมีรายได้เพิ่มขึ้นหรือสามารถลดรายจ่ายจากการทำอาชีพประมงโดยไม่ทำลายระบบนิเวศ รายได้เพิ่มขึ้นหรือลดรายจ่าย 15%