การส่งเสริมการสื่อสารและสร้างความรู้เพื่อการอนุรักษ์โลมาอิรวดี ควบคู่
การเสริมสร้างความเข้มแข็งด้านอาชีพและเศรษฐกิจชุมชนรอบทะเลสาบสงขลา
หน่วยงาน บริษัท คิดคิด จำกัด
หัวหน้าโครงการ นายพิพัฒน์ อภิรักษ์ธนากร
ผู้ร่วมวิจัย น.ส.ศิรพันธ์ วัฒนจินดา, น.ส.จิดาภา ทองสุก, น.ส.กุลกันยา กูลวิริยะ, น.ส.มานิตา บุญน้อม, น.ส.อัจจิมา จันทรวิศรุต,
นายจักรกฤษณ์ ครองระวะ
บทสรุปข้อเสนอโครงการ
ทะเลสาบสงขลาเป็นระบบนิเวศที่มีความสำคัญทั้งต่อความหลากหลายทางชีวภาพ วิถีชีวิต และเศรษฐกิจของชุมชน โดยเฉพาะพื้นที่ทะเลสาบสงขลาตอนบนซึ่งเป็นถิ่นอาศัยของโลมาอิรวดี (Orcaella brevirostris) หนึ่งในประชากรย่อยน้ำจืดที่มีความเปราะบางสูง การขับเคลื่อนการอนุรักษ์โลมาอิรวดีจึงจำเป็นต้องดำเนินควบคู่กัน ทั้งการลดภัยคุกคามต่อระบบนิเวศ การสร้างความเข้าใจของประชาชน และการเสริมความมั่นคงทางเศรษฐกิจของครัวเรือนที่พึ่งพาทรัพยากรประมง
ภายใต้แผนงานใหญ่ของ วช. มีโครงการย่อยหลายโครงการที่มุ่งสร้างองค์ความรู้ วิจัยสภาพปัญหา และพัฒนา อาชีพหรือผลิตภัณฑ์ของชุมชน โครงการนี้จึงออกแบบให้ทำหน้าที่เป็น “กลไกเสริมการใช้ประโยชน์และขยายผล” โดยไม่ทับซ้อนกับงานวิจัยย่อยเดิม กล่าวคือ นำองค์ความรู้ด้านการอนุรักษ์ที่เกิดขึ้นมาแปลงเป็นสื่อและกระบวนการเรียนรู้ที่เข้าถึงง่าย พร้อมเชื่อมผลิตภัณฑ์และศักยภาพทางอาชีพของชุมชนเข้าสู่กลไกตลาดและผู้ซื้อภาคเอกชน เพื่อให้ผลจากการวิจัยและการพัฒนาเกิดการใช้ประโยชน์จริงในระดับพื้นที่
การดำเนินงานแบ่งเป็น 3 กลไกสำคัญ ได้แก่ (1) กลไกการสื่อสารเพื่อการอนุรักษ์ โดยผลิตสื่อวิดีโอแยกตามกลุ่มเป้าหมาย คือ คนในพื้นที่โดยเฉพาะนักเรียน ครู ชาวประมงและชุมชน และประชาชนทั่วไป/นักท่องเที่ยว พร้อมชุดสื่อสนับสนุน และจัดกิจกรรมเรียนรู้แบบ 1 Day Event ที่ใช้การประเมินก่อนและหลัง (Pre-Post Assessment) เพื่อวัดการเปลี่ยนแปลงด้านความรู้และความเข้าใจ (2) กลไกเชื่อมโยงตลาดผลิตภัณฑ์ชุมชน โดยจัดพื้นที่ให้ชุมชนนำเสนอผลิตภัณฑ์ต่อผู้ซื้อภาคเอกชนอย่างน้อย 2 ราย ให้คำแนะนำด้านการตลาดแก่ผลิตภัณฑ์อย่างน้อย 5 รายการ และพัฒนารูปแบบ/บรรจุภัณฑ์ของผลิตภัณฑ์ที่ได้รับการคัดเลือกอย่างน้อย 1 รายการ จนมีความพร้อมต่อการซื้อขาย และ (3) กลไกติดตามผลและขยายผล โดยจัดทำกรณีความสำเร็จ (Success Case) และประเมินผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุน (SROI) ของโครงการ
โครงการมีพื้นที่ประโยชน์ครอบคลุมชุมชนเป้าหมายรอบทะเลสาบสงขลาตอนบน 60 ชุมชน ในจังหวัดพัทลุงและสงขลา โดยใช้รูปแบบการดำเนินงานแบบผสมผสานระหว่างกิจกรรมในพื้นที่และการสื่อสารออนไลน์ ทั้งนี้กำหนดเป้าหมายให้สื่อสำหรับชุมชนถูกกระจายไปยังทั้ง 60 ชุมชน และสื่อสำหรับประชาชนทั่วไปมีการเข้าถึงไม่น้อยกว่า 500,000 ครั้ง ส่วนกิจกรรมเชื่อมโยงตลาดมุ่งให้เกิดการซื้อขายจริงอย่างน้อย 1 ผลิตภัณฑ์ พร้อมถอดบทเรียนเพื่อใช้เป็นต้นแบบการขยายผลต่อไป
ผลที่คาดว่าจะเกิดขึ้นคือ กลุ่มเป้าหมายมีความรู้และความตระหนักต่อคุณค่าของโลมาอิรวดีและระบบนิเวศทะเลสาบสงขลาเพิ่มขึ้น ชุมชนมีความพร้อมทางการตลาดและมีโอกาสเข้าถึงผู้ซื้อใหม่เพิ่มขึ้น และเกิดต้นแบบ กลไกที่เชื่อม “ความตระหนักรู้ด้านการอนุรักษ์” เข้ากับ “ทางเลือกทางเศรษฐกิจของชุมชน” ซึ่งจะมีส่วนสนับสนุน ให้การอนุรักษ์โลมาอิรวดีของแผนงานใหญ่เกิดความต่อเนื่องและมีฐานความร่วมมือจากผู้ใช้ประโยชน์ในพื้นที่มากขึ้น โดยโครงการจะไม่กล่าวอ้างว่ากิจกรรมระยะสั้นทำให้การทำประมงลดลงโดยตรง แต่จะวัดผลในระดับความรู้
การมีส่วนร่วม ความพร้อมทางตลาด การซื้อขาย และมูลค่าผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นจริงเป็นหลัก
วัตถุประสงค์
- เพื่อพัฒนาและทดสอบนวัตกรรมการสื่อสารและกระบวนการเรียนรู้ที่ช่วยเพิ่มความรู้และความตระหนัก ต่อการอนุรักษ์โลมาอิรวดีและระบบนิเวศทะเลสาบสงขลาในกลุ่มคนในพื้นที่และประชาชนทั่วไป
- เพื่อพัฒนากลไกการเตรียมความพร้อมทางตลาดและเชื่อมโยงผู้ซื้อภาคเอกชนสำหรับผลิตภัณฑ์ชุมชนรอบทะเลสาบสงขลา ให้เกิดโอกาสทางการตลาดและการซื้อขายจริง
- เพื่อประเมินผลลัพธ์ทางสังคมและเศรษฐกิจของกลไกที่พัฒนาขึ้น รวมทั้งสังเคราะห์เป็นกรณีความสำเร็จและแนวทางการขยายผลเพื่อสนับสนุนเป้าหมายของแผนงานอนุรักษ์โลมาอิรวดีทะเลสาบสงขลา
ประโยชน์ที่คาดว่าจะได้รับ
ด้านวิชาการ
เกิดองค์ความรู้เชิงประยุกต์เกี่ยวกับ การแปลงองค์ความรู้จากงานวิจัยไปสู่การใช้ประโยชน์ (Knowledge Translation) ในบริบทของการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ โดยเฉพาะการออกแบบสื่อและกระบวนการเรียนรู้ให้เหมาะสมกับผู้ใช้ที่แตกต่างกัน ตลอดจนองค์ความรู้เกี่ยวกับการเชื่อมโยงการอนุรักษ์กับการพัฒนาผลิตภัณฑ์และโอกาสทางตลาดของชุมชน และผลจากการทดลองใช้สื่อ การประเมินก่อน–หลังการเรียนรู้ การดำเนินกระบวนการ Market Readiness และ Business Matching รวมถึงการประเมิน SROI จะทำให้เกิดข้อมูลเชิงประจักษ์เกี่ยวกับเงื่อนไข ปัจจัยความสำเร็จ และข้อจำกัดของกลไก “ความรู้–การเรียนรู้–ตลาด–การวัดผล” ซึ่งสามารถนำไปใช้เป็นฐานความรู้สำหรับการศึกษาวิจัย การออกแบบโครงการ และการขยายผลการอนุรักษ์ที่เชื่อมโยงกับการพัฒนาเศรษฐกิจชุมชนในพื้นที่อื่นได้
ด้านสังคม
ในด้านสาธารณะ คาดว่าจะช่วยขยายฐานการรับรู้และความเข้าใจเกี่ยวกับคุณค่าของโลมาอิรวดีและระบบนิเวศทะเลสาบสงขลาไปสู่กลุ่มผู้ใช้ที่กว้างขึ้น ทั้งประชาชนในพื้นที่ นักเรียน ครู นักท่องเที่ยว นักศึกษา และประชาชนทั่วไป โดยองค์ความรู้จากงานวิจัยถูกพัฒนาให้อยู่ในรูปแบบที่เข้าถึงและนำไปใช้ต่อได้ง่ายขึ้น
ในระดับชุมชนและพื้นที่ โครงการคาดว่าจะช่วยเสริมบทบาทของครู โรงเรียน ชุมชน และผู้ประกอบการท้องถิ่นจากการเป็นเพียงผู้รับข้อมูลไปสู่การเป็น ผู้ใช้และผู้ร่วมถ่ายทอดองค์ความรู้ ตลอดจนสร้างความเชื่อมโยงระหว่างชุมชน ภาคการศึกษา ภาคธุรกิจ และหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง อันเป็นพื้นฐานสำคัญของการมีส่วนร่วมในการอนุรักษ์และพัฒนาพื้นที่อย่างต่อเนื่อง
ในด้านสิ่งแวดล้อม การเพิ่มความรู้ ความตระหนัก และการมีส่วนร่วมของประชาชน ประกอบกับการเพิ่มทางเลือกทางเศรษฐกิจให้แก่ชุมชน คาดว่าจะเป็นเงื่อนไขสนับสนุนให้เกิดการใช้ทรัพยากรอย่างเหมาะสมและ เกื้อหนุนต่อการลดแรงกดดันต่อทรัพยากรประมงและระบบนิเวศทะเลสาบสงขลาในระยะยาว ซึ่งมีความสัมพันธ์กับการรักษาถิ่นอาศัยและฐานทรัพยากรอาหารของโลมาอิรวดี
อย่างไรก็ตาม ผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อมดังกล่าวถือเป็น Contribution ของโครงการต่อเป้าหมายระยะยาวของแผนงาน มิใช่ผลกระทบโดยตรงที่สามารถพิสูจน์ความสัมพันธ์เชิงเหตุและผลได้ภายในระยะเวลาดำเนินงาน 3 เดือน
ด้านนโยบาย
แผนงานใหญ่และหน่วยงานที่เกี่ยวข้องจะได้รับข้อมูลเชิงประจักษ์จากการทดลองกลไกการสื่อสาร การสร้างการเรียนรู้ การเตรียมความพร้อมทางตลาด และการเชื่อมโยงผู้ซื้อ รวมถึงข้อมูล Outcome Mapping, SROI และ Success Case ที่สะท้อนทั้งผลลัพธ์ เงื่อนไขความสำเร็จ และข้อจำกัดในการดำเนินงานจริง ข้อมูลดังกล่าวสามารถใช้ประกอบการพิจารณากำหนดแนวทางการขยายผลสู่ชุมชนเป้าหมายอื่น การออกแบบกิจกรรมระยะต่อไป และการจัดสรรทรัพยากรของแผนงานให้เชื่อมโยงตั้งแต่การสร้างองค์ความรู้ไปจนถึงการนำไปใช้ประโยชน์มากขึ้น รวมถึงเป็นต้นแบบสำหรับการประยุกต์ใช้กลไก Knowledge-to-Impact ในการดำเนินงานอนุรักษ์ที่ต้องบูรณาการมิติสังคม เศรษฐกิจ และสิ่งแวดล้อม
ทั้งนี้ ผลในระดับดังกล่าวเป็น ข้อมูลและข้อเสนอประกอบการตัดสินใจเชิงแผนงาน มิได้หมายถึงการเปลี่ยนแปลงนโยบายโดยตรงภายในระยะเวลาของโครงการ
ด้านเศรษฐกิจ
โครงการคาดว่าจะเพิ่มโอกาสทางเศรษฐกิจให้แก่กลุ่มผู้ผลิตและผู้ประกอบการชุมชนผ่านการพัฒนาความพร้อมทางตลาด (Market Readiness) การปรับปรุงผลิตภัณฑ์และบรรจุภัณฑ์ การได้รับข้อมูลย้อนกลับจากผู้ซื้อ และการเชื่อมโยงกับผู้ซื้อภาคเอกชนโดยตรง ซึ่งช่วยเพิ่มโอกาสในการเข้าถึงช่องทางจำหน่ายใหม่ การเจรจาทางธุรกิจ และการเกิดคำสั่งซื้อหรือข้อตกลงทางการค้า ในระยะต่อไป การเพิ่มช่องทางตลาดและการสร้างมูลค่าเพิ่มให้แก่ผลิตภัณฑ์บนฐานทุนเดิมของชุมชนมีศักยภาพที่จะช่วยเพิ่มและกระจายแหล่งรายได้ของครัวเรือน ลดความเปราะบางทางเศรษฐกิจจากการพึ่งพารายได้จากทรัพยากรประมงเพียงช่องทางเดียว และสนับสนุนให้การพัฒนาเศรษฐกิจชุมชนสามารถดำเนินควบคู่กับการอนุรักษ์ทรัพยากรทะเลสาบสงขลาได้อย่างยั่งยืน
อย่างไรก็ตาม ในระยะเวลาโครงการ 3 เดือน ผลกระทบทางเศรษฐกิจจะประเมินจากหลักฐานที่เกิดขึ้นจริง เช่น ผลิตภัณฑ์ที่ได้รับการพัฒนา การเกิดช่องทางตลาด การเจรจา ข้อตกลง คำสั่งซื้อ หรือรายได้ที่สามารถตรวจสอบได้ โดยจะไม่ประมาณการผลกระทบด้านรายได้เกินกว่าข้อมูลที่มีหลักฐานรองรับ


